Η «κληρονομιά» του τρόμου

Στον πυρήνα αυτής της νέας εποχής βρίσκονται δύο πόλεμοι — Αφγανιστάν και Ιράκ — που υπόσχονταν ασφάλεια και εκδίκηση, αλλά παρήγαγαν χάος, κενά ισχύος και νέα κύματα βίας. Το Αφγανιστάν ονομάστηκε «δίκαιος πόλεμος» γιατί φιλοξενούσε την Αλ Κάιντα· μετατράπηκε όμως σε εικοσαετή βύθιση πόρων και ανθρώπινων ζωών, για να επιστρέψουν οι Ταλιμπάν στην εξουσία. Το Ιράκ, ο «προαιρετικός» πόλεμος, στηρίχθηκε σε ατεκμηρίωτες ή διαψευσμένες πληροφορίες· διέλυσε δομές κράτους, άνοιξε θρησκευτικές και εθνοτικές ρωγμές, έθρεψε παραστρατιωτικές ομάδες και δημιούργησε το γόνιμο έδαφος για την ανάδυση του ISIS. Η υπόσχεση της «εξάλειψης της τρομοκρατίας» κατέληξε να πολλαπλασιάζει τους τρομοκράτες: κάθε λάθος στόχευση, κάθε ταπείνωση σε σημείο ελέγχου, κάθε «παράπλευρη απώλεια» εγγράφεται στη μνήμη των κοινωνιών ως ακόμα ένας λόγος αντεκδίκησης. Ο «Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας» δεν διεξήχθη μόνο στα μέτωπα. Εγκαταστάθηκε και μέσα στα δημοκρατικά μας σπίτια: Patriot Act, μαζικές παρακολουθήσεις, τηλεπικοινωνιακά μεταδεδομένα, μυστικά εντάλματα. Το έκτακτο έγινε μόνιμο· και το μόνιμο, αόρατο. Στο όνομα της αποτροπής, τα βασανιστήρια βαφτίστηκαν «ενισχυμένες τεχνικές ανάκρισης». Το Γκουαντάναμο έγινε σύμβολο ενός δικαιικού κενού όπου η ομολογία πιέζεται, το δικαίωμα στην υπεράσπιση θολώνει και το τέλος δεν έρχεται ποτέ. Στο πεδίο, ο πόλεμος «χαμηλού κόστους» των drones υποσχέθηκε χειρουργικές τομές· στην πράξη, συχνά παρήγαγε θύματα εκτός στόχου και πολιτικό μίσος που δεν φαίνεται στα δελτία επιχειρήσεων. Οι πρόσφυγες των πολέμων έγιναν αριθμοί σε πίνακες, οι κοινωνίες υποδοχής διχάστηκαν, ο δημόσιος λόγος οξύνθηκε. Κάποιοι θα υποστηρίξουν ότι δεν είχαμε νέα «9/11» — άρα το πλαίσιο λειτούργησε. Η τρομοκρατία όμως δεν έσβησε. Μετακινήθηκε. Και η δημοκρατία μας μετακινήθηκε κι αυτή, προς μια κατεύθυνση όπου το κράτος επιτηρεί λίγο περισσότερο και ο πολίτης κατανοεί λίγο λιγότερο. Υπάρχει κι ένας ακόμη απολογισμός, λιγότερο θεαματικός αλλά καθοριστικός: οι ευκαιρίες που χάθηκαν. Αντί για μια παγκόσμια αρχιτεκτονική συνεργασίας αστυνομιών, δικαστικών και κοινοτήτων που θα χτυπούσε την τρομοκρατία στις ρίζες — χρηματοδότηση, στρατολόγηση, αφηγήματα — επιλέχθηκε μια παρατεταμένη λογική «πολέμου με όλα τα μέσα». Κι αντί να θωρακίσουμε το κράτος δικαίου ως απάντηση στον τρόμο, δεχθήκαμε να το διαβρώσουμε «για λίγο», που έγινε «για πάντα». Σήμερα, μια νέα γενιά ενηλικιώνεται χωρίς προσωπική μνήμη της 11ης Σεπτεμβρίου. Κι όμως, οι συνέπειες της μέρας εκείνης καθορίζουν ακόμα τον κόσμο στον οποίο ζει. Από τις πολιτικές ασφαλείας μέχρι τις γεωπολιτικές συγκρούσεις, το «9/11» είναι μια σκιά που εξακολουθεί να πλανάται.